ทำน้ำยาล้างจานขาย ต้องขอ อย. ไหม เข้าใจวัตถุอันตรายที่ใช้ในบ้านเรือนชนิดที่ 1-3

สรุปสั้น: คนที่อยาก ทำน้ำยาล้างจานขาย น้ำยาซักผ้า น้ำยาทำความสะอาด หรือสเปรย์กันยุง มักไม่รู้ว่าสินค้าเหล่านี้ไม่ได้อยู่ในกลุ่มเครื่องสำอางหรืออาหาร แต่เป็น วัตถุอันตรายที่ใช้ในบ้านเรือน ซึ่ง อย. กำกับตาม พ.ร.บ.วัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 สินค้าแต่ละสูตรจะถูกจัดเป็นชนิดที่ 1, 2 หรือ 3 ตามสารสำคัญและวัตถุประสงค์การใช้ และแต่ละชนิดมีหน้าที่ต่างกัน ตั้งแต่ “แจ้งข้อเท็จจริง” ไปจนถึง “ขึ้นทะเบียนและขอใบอนุญาต” บทความนี้อธิบายวิธีดูว่าสินค้าของคุณอยู่กลุ่มไหน และต้องเตรียมอะไรก่อนขาย

ทำน้ำยาล้างจานขาย ต้องขอ อย. ไหม

คำตอบสั้น ๆ คือ ต้องดำเนินการกับ อย. แต่ไม่ใช่ “เลข อย.” แบบอาหาร และไม่ใช่ “เลขจดแจ้ง” แบบเครื่องสำอาง ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดที่ใช้ในบ้านเรือนจัดเป็นวัตถุอันตรายในความรับผิดชอบของ อย. หน้าที่ของผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าขึ้นกับว่าสูตรนั้นเป็นวัตถุอันตรายชนิดใด

ตัวอย่างที่ อย. ให้ไว้ คือ ผลิตภัณฑ์ล้างจานและผลิตภัณฑ์ซักผ้าที่มีสารสำคัญเป็น สารลดแรงตึงผิวชนิดประจุลบ (anionic surfactants) หรือชนิดไม่มีประจุ (nonionic surfactants) จัดเป็นวัตถุอันตรายชนิดที่ 1 ยกเว้นสูตรที่ใช้ nonylphenol ethoxylate ซึ่งไม่อยู่ในข้อยกเว้นนี้ น้ำยาล้างจานสูตรทั่วไปจึงมักอยู่ในชนิดที่ 1 ที่ต้อง แจ้งข้อเท็จจริง และแสดงเลขที่รับแจ้งบนฉลาก แต่ถ้าเติมสารฆ่าเชื้อหรือกล่าวอ้างว่าฆ่าเชื้อโรค สูตรนั้นอาจถูกจัดเป็นชนิดอื่น

วัตถุอันตรายที่ใช้ในบ้านเรือน 3 ชนิด ต่างกันอย่างไร

ชนิด	หน้าที่ของผู้ผลิต/ผู้นำเข้า	สิ่งที่แสดงบนฉลาก	ตัวอย่าง (ขึ้นกับสารสำคัญ)
ชนิดที่ 1	ไม่ต้องขึ้นทะเบียน แต่ต้องแจ้งข้อเท็จจริงเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ และปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ เช่น ฉลาก การผลิต และการเก็บรักษา	เลขที่รับแจ้ง	น้ำยาล้างจาน น้ำยาซักผ้าที่มีสารลดแรงตึงผิวตามที่กำหนด กาวกลุ่ม alkyl cyanoacrylate ผลิตภัณฑ์ฆ่าเชื้อในสระว่ายน้ำกลุ่มคลอรีนบางชนิด
ชนิดที่ 2	ต้องขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์ และแจ้งการดำเนินการผลิตหรือนำเข้าต่อ อย.	เลขทะเบียนวัตถุอันตราย	ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด ฆ่าเชื้อโรค ซักผ้าขาว หรือกำจัดแมลงบางสูตร ตามสารสำคัญที่ระบุในบัญชีรายชื่อ
ชนิดที่ 3	ต้องขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์ และได้รับใบอนุญาตผลิตหรือนำเข้า	เลขทะเบียนวัตถุอันตราย	ผลิตภัณฑ์กำจัดแมลงในบ้านเรือนที่มีสารกลุ่มไพรีทรอยด์ ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดหรือฆ่าเชื้อโรคที่มีกรด ด่าง หรือสารกลุ่มอัลดีไฮด์เป็นสารสำคัญ (ตัวอย่างจาก อย.)
ชนิดที่ 4	ห้ามผลิต นำเข้า ส่งออก หรือมีไว้ในครอบครอง	–	สารที่ประกาศห้ามใช้

ตัวอย่างในคอลัมน์สุดท้ายเป็นแนวทางทั่วไป การจัดชนิดจริงดูจาก บัญชีรายชื่อวัตถุอันตราย ตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม ซึ่งระบุทั้งชื่อสาร ความเข้มข้น และวัตถุประสงค์การใช้ สินค้าที่ดูคล้ายกัน เช่น น้ำยาถูพื้นสองยี่ห้อ อาจอยู่คนละชนิดได้ถ้าสารสำคัญต่างกัน หรือยี่ห้อหนึ่งกล่าวอ้างว่าฆ่าเชื้อโรคแต่อีกยี่ห้อไม่ได้อ้าง

สินค้าในบ้านที่มักเข้าข่ายวัตถุอันตราย

• ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด: น้ำยาล้างจาน น้ำยาซักผ้า ผงซักฟอก น้ำยาถูพื้น น้ำยาล้างห้องน้ำ
• ผลิตภัณฑ์ฆ่าเชื้อโรค: น้ำยาฆ่าเชื้อพื้นผิว สเปรย์ฆ่าเชื้อสำหรับพื้นหรือสิ่งของ (ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ทาผิว)
• ผลิตภัณฑ์ซักผ้าขาว: น้ำยาซักผ้าขาวกลุ่มไฮโปคลอไรต์
• ผลิตภัณฑ์กำจัดและไล่แมลง: สเปรย์กำจัดยุง มด แมลงสาบ ยาจุดกันยุง เหยื่อกำจัดแมลง
• ผลิตภัณฑ์กำจัดสัตว์แทะ: เหยื่อหนู
• อื่น ๆ: กาวกลุ่ม cyanoacrylate ผลิตภัณฑ์ฆ่าเชื้อในสระว่ายน้ำ

ข้อแยกที่สำคัญ: ผลิตภัณฑ์ที่ใช้กับร่างกาย เช่น สบู่ล้างมือ เจลแอลกอฮอล์ล้างมือ แชมพู โดยทั่วไปเป็นเครื่องสำอาง ไม่ใช่วัตถุอันตราย ถ้าสินค้าของคุณเป็นกลุ่มนี้ ดูบทความ เลข อย. กับ เลขที่จดแจ้งเครื่องสำอาง แตกต่างกันอย่างไร ส่วนภาพรวมว่าสินค้าไหนอยู่ใต้ อย. ดูได้ที่ สินค้าที่ต้องขอเลข อย. และไม่ต้องขอ อย.

ไม่แน่ใจว่าอยู่ชนิดไหน: ขอวินิจฉัยผลิตภัณฑ์

ถ้าสูตรของคุณก้ำกึ่ง เช่น มีสารหลายตัว หรือมีการกล่าวอ้างสรรพคุณหลายอย่าง กองควบคุมเครื่องสำอางและวัตถุอันตราย อย. มีบริการ วินิจฉัยผลิตภัณฑ์วัตถุอันตราย ยื่นผ่านระบบ E-Submission เพื่อให้เจ้าหน้าที่ยืนยันว่าผลิตภัณฑ์เป็นวัตถุอันตรายหรือไม่ และเป็นชนิดใด ควรเตรียมข้อมูลต่อไปนี้

• สูตรส่วนประกอบครบทุกตัว พร้อมชื่อสารสำคัญและปริมาณ
• วัตถุประสงค์การใช้และข้อความที่จะกล่าวอ้างบนฉลากหรือในโฆษณา
• ลักษณะผลิตภัณฑ์และวิธีใช้
• เอกสารข้อมูลความปลอดภัยของสาร (SDS) จากผู้ขายวัตถุดิบ

การวินิจฉัยก่อนผลิตจำนวนมากช่วยลดความเสี่ยงที่จะพิมพ์ฉลากผิดประเภทหรือยื่นผิดช่องทาง

ขั้นตอนโดยรวมก่อนวางขาย

1. ล็อกสูตรและข้อความกล่าวอ้าง เพราะทั้งสองอย่างมีผลต่อการจัดชนิด
2. ตรวจบัญชีรายชื่อวัตถุอันตราย หรือขอวินิจฉัย เพื่อยืนยันชนิด
3. สมัครใช้งานระบบอิเล็กทรอนิกส์ของ อย. สำหรับผู้ประกอบการ และมอบอำนาจถ้าให้ตัวแทนยื่น
4. ชนิดที่ 1: ยื่นแจ้งข้อเท็จจริง เมื่อได้รับเลขที่รับแจ้งแล้วจึงพิมพ์ฉลาก
5. ชนิดที่ 2 และ 3: ยื่นขอขึ้นทะเบียนพร้อมเอกสารสูตร ผลวิเคราะห์ และข้อมูลความปลอดภัยตามที่ อย. กำหนด และดำเนินการเรื่องสถานที่ผลิตหรือเก็บรักษา การแจ้งดำเนินการ หรือการขอใบอนุญาตตามชนิด
6. จัดทำฉลากภาษาไทย ตามหลักเกณฑ์ของวัตถุอันตราย เช่น ชื่อผลิตภัณฑ์ สารสำคัญ วิธีใช้ คำเตือน วิธีแก้พิษเบื้องต้น ชื่อและที่อยู่ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า และเลขที่รับแจ้งหรือเลขทะเบียน
7. ตรวจข้อความโฆษณา ก่อนลงหน้าร้านออนไลน์ เพราะการกล่าวอ้างเกินกว่าที่แจ้งหรือขึ้นทะเบียนไว้เป็นปัญหาที่พบบ่อย

ถ้าคุณจ้างโรงงานผลิต (OEM) ควรตรวจว่าโรงงานเป็นผู้แจ้งหรือผู้ขึ้นทะเบียนในชื่อใด และฉลากแสดงชื่อผู้ผลิตตรงกับข้อมูลใน อย. หรือไม่

ข้อผิดพลาดที่ทำให้สินค้าถูกระงับขาย

• ขายน้ำยาทำมือโดยไม่ได้แจ้งข้อเท็จจริง เพราะคิดว่าทำปริมาณน้อยไม่ต้องทำอะไร
• เขียนว่า “ฆ่าเชื้อ 99.9%” ทั้งที่แจ้งไว้เป็นผลิตภัณฑ์ล้างจานชนิดที่ 1
• นำเลขที่รับแจ้งของสูตรหนึ่งไปใช้กับอีกสูตรหรืออีกกลิ่นที่ส่วนประกอบต่างกัน
• สั่งสเปรย์กำจัดแมลงจากต่างประเทศมาขายโดยไม่มีเลขทะเบียนในไทย
• ใช้ฉลากภาษาต่างประเทศล้วน ไม่มีคำเตือนและวิธีแก้พิษเป็นภาษาไทย

ร้านค้าที่รับสินค้ามาขายควรตรวจเลขที่รับแจ้งหรือเลขทะเบียนในระบบสืบค้นข้อมูลวัตถุอันตรายของ อย. ก่อนรับเข้าร้าน เหมือนการเช็กเลข อย. ของอาหาร ดูหลักการตรวจได้ที่ วิธีเช็คเลข อย. ผ่าน 4 ช่องทางหลัก

คำถามที่พบบ่อย

ทำน้ำยาล้างจานขายเอง ต้องขอ อย. ไหม

ต้องดำเนินการกับ อย. น้ำยาล้างจานที่ใช้สารลดแรงตึงผิวชนิดประจุลบหรือไม่มีประจุ (ยกเว้น nonylphenol ethoxylate) จัดเป็นวัตถุอันตรายชนิดที่ 1 ต้องแจ้งข้อเท็จจริงและแสดงเลขที่รับแจ้งบนฉลาก ถ้าสูตรมีสารฆ่าเชื้อหรือกล่าวอ้างว่าฆ่าเชื้อ อาจต้องขึ้นทะเบียนเป็นชนิดอื่น

วัตถุอันตรายชนิดที่ 1 กับชนิดที่ 2 ต่างกันอย่างไร

ชนิดที่ 1 ไม่ต้องขึ้นทะเบียน แต่ต้องแจ้งข้อเท็จจริงและปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ ฉลากแสดงเลขที่รับแจ้ง ส่วนชนิดที่ 2 ต้องขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์และแจ้งการดำเนินการผลิตหรือนำเข้า ฉลากแสดงเลขทะเบียนวัตถุอันตราย

น้ำยาล้างจานใช้เลขที่จดแจ้งเครื่องสำอางได้ไหม

ไม่ได้ น้ำยาล้างจานใช้กับภาชนะ ไม่ได้ใช้กับร่างกาย จึงไม่ใช่เครื่องสำอาง ต้องดำเนินการตามกฎหมายวัตถุอันตราย การใช้เลขผิดประเภทถือว่าฉลากไม่ถูกต้อง

สเปรย์กันยุงต้องขึ้นทะเบียนไหม

ส่วนใหญ่ต้องขึ้นทะเบียน ผลิตภัณฑ์กำจัดแมลงที่ใช้ในบ้านเรือนซึ่งมีสารกลุ่มไพรีทรอยด์เป็นสารสำคัญ อย. ยกเป็นตัวอย่างวัตถุอันตรายชนิดที่ 3 ซึ่งต้องทั้งขึ้นทะเบียนและได้รับอนุญาตก่อนผลิตหรือนำเข้า สูตรที่ใช้สารอื่นอาจอยู่คนละชนิด จึงควรตรวจบัญชีรายชื่อหรือขอวินิจฉัยก่อนผลิต

จะเช็กได้อย่างไรว่าน้ำยาที่รับมาขายถูกต้อง

ดูเลขที่รับแจ้งหรือเลขทะเบียนวัตถุอันตรายบนฉลาก แล้วค้นในระบบค้นหาข้อมูลทะเบียนวัตถุอันตรายหรือระบบค้นหาการแจ้งข้อเท็จจริงวัตถุอันตรายชนิดที่ 1 ของ อย. และเทียบชื่อผลิตภัณฑ์กับชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าให้ตรงกับฉลาก

ให้เราช่วยดูสูตรและยื่นเรื่องกับ อย.

Livilution Consult ทำงานด้าน อย. มา 6 ปี เราช่วยประเมินเบื้องต้นว่าผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดหรือผลิตภัณฑ์กำจัดแมลงของคุณน่าจะอยู่ชนิดใด เตรียมเอกสาร และประสานการยื่นแจ้งหรือขึ้นทะเบียนกับ อย. ดูบริการด้าน อย. ทั้งหมดได้ที่ บริการขอ อย. ค่าบริการขึ้นกับชนิดของวัตถุอันตรายและจำนวนสูตร สอบถามใบเสนอราคาได้ฟรี

ส่งสูตรส่วนประกอบหรือรูปฉลากมาให้เราช่วยประเมินเบื้องต้น ผ่าน แบบฟอร์มติดต่อ หรือ LINE @liviconsult หรือโทร 098-525-4415

แหล่งอ้างอิง

• อย. กองควบคุมเครื่องสำอางและวัตถุอันตราย: วัตถุอันตรายชนิดที่ 3: hazard.fda.moph.go.th
• อย. กองควบคุมเครื่องสำอางและวัตถุอันตราย: วัตถุอันตรายชนิดที่ 1: hazard.fda.moph.go.th
• อย. บริการวินิจฉัยผลิตภัณฑ์วัตถุอันตราย: hazard.fda.moph.go.th
• อย. กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับวัตถุอันตราย: hazard.fda.moph.go.th
• อย. คู่มือ/แนวทางการพิจารณาผลิตภัณฑ์วัตถุอันตราย: cms-media.fda.moph.go.th

ข้อมูล ณ วันที่ 29 ตุลาคม 2569 บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะกรณี