การเริ่มต้นธุรกิจอาหาร ไม่ว่าจะเป็นอาหารเสริม อาหารแปรรูป อาหารพร้อมทาน หรือสินค้า OEM สิ่งสำคัญที่ผู้ประกอบการต้องทำก่อนวางขาย คือ “การขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร” จากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา หรือ อย. เพราะต่อให้สูตรดี แพ็กเกจสวย หรือมีแผนการตลาดพร้อมแค่ไหน แต่ถ้าสถานที่ผลิตยังไม่ผ่านเกณฑ์ GMP หรือยังไม่ได้รับอนุญาต ก็ไม่สามารถยื่นขอเลข อย. ของสินค้าได้อย่างถูกต้อง บทความนี้ Livilution จะพาไปดูตั้งแต่ GMP คืออะไร สถานที่ผลิตอาหารแบบไหนต้องขออนุญาต ขั้นตอนการยื่นผ่านระบบ e-Submission ไปจนถึงค่าคำขอและค่าธรรมเนียมที่ต้องเตรียมก่อนเริ่มธุรกิจอาหารอย่างครบถ้วน
📢 รวมไฮไลท์ ให้คุณเลือกอ่านหัวข้อที่สนใจ
- สถานที่ผลิตอาหาร คืออะไร
- GMP คืออะไร
- เตรียมพร้อมสถานที่ผลิตอาหารอย่างไร ให้ได้มาตรฐาน
- ขั้นตอนการขอ อย. สถานที่ผลิตอาหาร
- ค่าใช้จ่ายในการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารเท่าไหร่
- ค่าคำขอใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารเท่าไหร่
สถานที่ผลิตอาหาร คืออะไร
สถานที่ผลิตอาหาร คือ สถานที่ที่ใช้ในการผลิต แปรรูป บรรจุ หรือเก็บรักษาอาหารเพื่อจำหน่าย ไม่ว่าจะเป็นการผลิตในรูปแบบโรงงานอุตสาหกรรม หรือสถานที่ผลิตขนาดเล็กก็ตาม โดยกฎหมายอาหารของไทยจะแบ่งประเภทสถานที่ผลิตอาหารออกเป็น 2 รูปแบบได้แก่
สถานที่ผลิตอาหารที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน
สถานที่ผลิตอาหารที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน คือ สถานที่ผลิตอาหารที่มีขนาดเล็ก หรือไม่ได้เข้าหลักเกณฑ์ตามกฎหมายโรงงาน เช่น ใช้เครื่องจักรไม่เกินกำลังที่กำหนด หรือมีจำนวนคนงานไม่ถึงเกณฑ์ตามพระราชบัญญัติโรงงาน ผู้ประกอบการจะต้องยื่นขอเลขสถานที่ผลิตอาหาร ผ่านแบบคำขอ สบ.1 โดยแม้จะไม่ต้องขอใบอนุญาตตั้งโรงงาน แต่ก็ยังต้องผ่านการตรวจประเมินสถานที่ตามหลักเกณฑ์ GMP ก่อนเช่นกัน
ตัวอย่างเช่น
- โรงงานผลิตอาหารขนาดเล็ก
- โรงงาน OEM ขนาดย่อม
- สถานที่แพ็คอาหาร
- สถานที่ผลิตขนมโฮมเมดเพื่อจำหน่ายเชิงพาณิชย์
- สถานที่ผลิตอาหารออนไลน์
สถานที่ผลิตอาหารที่เข้าข่ายโรงงาน
สถานที่ผลิตอาหารที่เข้าข่ายโรงงาน คือ สถานที่ที่มีลักษณะเป็นโรงงานอุตสาหกรรมตามกฎหมายโรงงาน มีการใช้เครื่องจักรหรือแรงงานเกินเกณฑ์ที่กำหนด โดยผู้ประกอบการจะต้องยื่น “คำขออนุญาตตั้งโรงงานผลิตอาหาร” ผ่านแบบ อ.1 สถานที่ประเภทนี้จะถูกตรวจประเมินทั้งในด้าน GMP ระบบโรงงาน ระบบสิ่งแวดล้อม และความปลอดภัยในการผลิตอาหารอย่างละเอียดมากขึ้น รวมถึงต้องมีใบอนุญาตโรงงานที่เกี่ยวข้องประกอบด้วย
GMP คืออะไร
GMP ย่อมาจาก Good Manufacturing Practice คือ หลักเกณฑ์และวิธีการที่ดีในการผลิตอาหาร ซึ่งเป็นมาตรฐานที่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ใช้ตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหาร เพื่อให้มั่นใจว่าอาหารที่ผลิตมีความสะอาด ปลอดภัย และลดความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนในทุกขั้นตอนการผลิต
หลักเกณฑ์ GMP จะครอบคลุมตั้งแต่โครงสร้างอาคาร ระบบน้ำ ระบบระบายอากาศ การจัดเก็บวัตถุดิบ สุขลักษณะของพนักงาน เครื่องจักร อุปกรณ์ ไปจนถึงกระบวนการควบคุมคุณภาพภายในโรงงาน ซึ่งหากสถานที่ผลิตอาหารไม่ผ่าน GMP ก็จะไม่สามารถดำเนินการขออนุญาตผลิตอาหารได้
เตรียมพร้อมสถานที่ผลิตอาหารอย่างไร ให้ได้มาตรฐาน
การเตรียมความพร้อมสถานที่ผลิตอาหารก่อนขออนุญาต อย. เป็นขั้นตอนสำคัญที่ผู้ประกอบการไม่ควรมองข้าม โดยหลักสำคัญคือการปรับปรุงสถานที่ให้สอดคล้องกับหลักเกณฑ์ GMP 420 หรือ GHPs ซึ่งเป็นมาตรฐานด้านสุขลักษณะและความปลอดภัยในการผลิตอาหาร
การเตรียมสถานที่ผลิตอาหาร สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วนหลัก ได้แก่ การเตรียมความพร้อมด้านสถานที่และระบบการผลิต และการเตรียมเอกสารพร้อมภาพถ่ายประกอบการยื่นขออนุญาตกับกองอาหาร อย. หรือสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด แล้วแต่ประเภทของกิจการ
ทำเลที่ตั้งและอาคารผลิตอาหาร
สถานที่ตั้งของโรงงานหรือสถานที่ผลิตอาหาร ควรอยู่ห่างจากแหล่งที่อาจก่อให้เกิดการปนเปื้อน เช่น กองขยะ โรงงานปล่อยมลพิษ ฟาร์มเลี้ยงสัตว์ หรือพื้นที่ที่มีฝุ่นควันจำนวนมาก เพื่อป้องกันความเสี่ยงด้านความสะอาดและความปลอดภัยของอาหาร
ภายในอาคารผลิต พื้น ผนัง และเพดาน ควรเป็นวัสดุที่แข็งแรง เรียบ ไม่ดูดซับน้ำ ไม่เกิดเชื้อรา และสามารถทำความสะอาดได้ง่าย เพื่อลดการสะสมของเชื้อโรคหรือสิ่งสกปรก นอกจากนี้ พื้นที่ผลิตควรมีแสงสว่างเพียงพอ และมีระบบระบายอากาศที่เหมาะสม เพื่อป้องกันความชื้น กลิ่นสะสม หรือความร้อนที่อาจส่งผลต่อคุณภาพอาหาร
อีกหนึ่งจุดสำคัญคือการแบ่งพื้นที่การทำงานให้ชัดเจน เช่น
- โซนรับวัตถุดิบ
- โซนเตรียมวัตถุดิบ
- โซนผลิต
- โซนบรรจุสินค้า
- โซนเก็บสินค้าสำเร็จรูป
ระบบสุขาภิบาลภายในสถานที่ผลิตอาหาร
สถานที่ผลิตอาหารต้องมีระบบสุขาภิบาลที่เหมาะสม โดยห้องน้ำหรือห้องส้วมต้องแยกออกจากพื้นที่ผลิตอาหารอย่างเด็ดขาด และไม่ควรเปิดเข้าสู่ห้องผลิตโดยตรง
ภายในพื้นที่ผลิตควรมีอ่างล้างมือในจุดที่เหมาะสม พร้อมสบู่ล้างมือ น้ำสะอาด และอุปกรณ์เช็ดมือ เพื่อให้พนักงานสามารถรักษาความสะอาดได้ตลอดกระบวนการผลิตอาหาร รวมถึงควรมีมาตรการป้องกันแมลงและสัตว์พาหะ เช่น มุ้งลวด ประตูปิดสนิท หรือระบบดักแมลง เพื่อป้องกันการปนเปื้อนในกระบวนการผลิต
เครื่องจักรและอุปกรณ์ที่ใช้ในการผลิตอาหาร
เครื่องจักร อุปกรณ์ หรือภาชนะที่สัมผัสอาหาร ควรทำจากวัสดุที่ปลอดภัยต่ออาหาร เช่น สแตนเลส Food Grade หรือวัสดุที่ไม่ทำปฏิกิริยากับอาหาร ไม่เป็นสนิม และทำความสะอาดได้ง่าย
นอกจากนี้ ควรมีการจัดวางเครื่องจักรอย่างเหมาะสม ไม่แออัดจนเกินไป เพื่อให้สามารถทำความสะอาด บำรุงรักษา และปฏิบัติงานได้สะดวก รวมถึงช่วยลดความเสี่ยงของการปนเปื้อนข้ามในกระบวนการผลิต
การจัดการวัตถุดิบและพื้นที่เก็บสินค้า
พื้นที่เก็บวัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ และสินค้าสำเร็จรูป ควรมีความสะอาด แห้ง อากาศถ่ายเทสะดวก และจัดเก็บอย่างเป็นระเบียบ โดยควรแยกออกจากพื้นที่ผลิตอย่างชัดเจน
ในส่วนของสารเคมี น้ำยาทำความสะอาด หรือวัตถุอันตราย ควรจัดเก็บในพื้นที่เฉพาะและแยกออกจากพื้นที่ผลิตอาหาร เพื่อป้องกันการปนเปื้อนที่อาจเกิดขึ้น รวมถึงควรมีระบบจัดการขยะที่เหมาะสม มีถังขยะพร้อมฝาปิด และกำจัดขยะออกจากพื้นที่ผลิตอย่างสม่ำเสมอ
เอกสารและภาพถ่ายที่ต้องเตรียมสำหรับยื่นขออนุญาต
นอกจากการเตรียมสถานที่จริงแล้ว ผู้ประกอบการยังต้องเตรียมภาพถ่ายสถานที่เพื่อใช้ประกอบการยื่นขออนุญาตด้วย โดยควรถ่ายภาพให้ครบทุกมุมสำคัญ เช่น
- ภาพหน้าอาคาร
- ด้านข้างและด้านหลังอาคาร
- พื้นที่เก็บวัตถุดิบ
- โซนเตรียมอาหาร
- โซนปรุงหรือผสมอาหาร
- โซนบรรจุสินค้า
- พื้นที่ล้างอุปกรณ์
- เครื่องจักรและอุปกรณ์
- อ่างล้างมือ
- ห้องน้ำ
ขั้นตอนการขอ อย. สถานที่ผลิตอาหาร
การขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร สามารถดำเนินการผ่านระบบ e-Submission ของ อย. ได้แบบออนไลน์ โดยแบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก ได้แก่
- ส่วนที่ 1 การขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหาร
- ส่วนที่ 2 การขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร
การขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหาร
ขั้นตอนที่ 1 สร้างบัญชีผู้ใช้และยืนยันตัวบุคคลในระบบ OPEN ID
ผู้ประกอบการต้องสร้างบัญชีผู้ใช้งานและยืนยันตัวตนผ่านระบบ OPEN ID ของสำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (DGA) ก่อน เพื่อใช้เข้าสู่ระบบ e-Submission ของ อย. หลังจากสร้างบัญชีเรียบร้อยแล้ว จึงสามารถเริ่มต้นยื่นคำขอเกี่ยวกับสถานที่ผลิตอาหารผ่านระบบออนไลน์ได้
ขั้นตอนที่ 2 เปิดสิทธิ์การใช้งานระบบ e-Submissionช
หลังจากมีบัญชีผู้ใช้งานแล้ว ผู้ประกอบการต้องดำเนินการเปิดสิทธิ์การใช้งานระบบ e-Submission พร้อมยื่นขอจัดทำฐานข้อมูลหลักผู้ประกอบการ
ในขั้นตอนนี้ จะต้องเตรียมเอกสารตาม แบบตรวจสอบคำขอและบันทึกข้อบกพร่อง การขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตและเก็บอาหารฯ เช่น
- หนังสือรับรองบริษัท
- แผนผังสถานที่ผลิต
- รายละเอียดเครื่องจักร
- เอกสารสิทธิ์สถานที่
- หนังสือมอบอำนาจ (ถ้ามี)
ขั้นตอนที่ 3 ยื่นคำขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารผ่านระบบ e-Submission
เมื่อระบบเปิดสิทธิ์เรียบร้อยแล้ว ผู้ประกอบการสามารถยื่นคำขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารผ่านระบบ e-Submission ได้ทันที หลังยื่นคำขอ จะต้องชำระเงินค่าคำขอตรวจประเมินเบื้องต้นผ่านระบบออนไลน์ จำนวน 3,000 บาท โดยค่าธรรมเนียมนี้เป็นค่าใช้จ่ายเริ่มต้นสำหรับการนัดหมายและดำเนินการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารตามหลัก GMP
ขั้นตอนที่ 4 การตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารและรับ Audit Report
หลังจากยื่นคำขอเรียบร้อย เจ้าหน้าที่จะดำเนินการดังนี้
- เจ้าหน้าที่นัดหมายเข้าตรวจสถานที่ผลิตอาหาร โดยจะตรวจตามหลักเกณฑ์ GMP เช่น สุขลักษณะอาคาร การจัดเก็บวัตถุดิบ ระบบควบคุมการผลิต สุขอนามัยพนักงาน การป้องกันการปนเปื้อน
- ผู้ประกอบการรับผลการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหาร หากสถานที่ผลิตอาหารผ่านเกณฑ์ GMP ผู้ประกอบการจะได้รับรายงานผลการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหาร หรือ Audit Report ซึ่งเป็นเอกสารสำคัญสำหรับใช้ประกอบการขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหารในขั้นตอนถัดไป
- ชำระเงินส่วนต่างค่าตรวจประเมิน (ถ้ามี) ในบางกรณี หากมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมจากการตรวจประเมิน ผู้ประกอบการจะต้องชำระเงินส่วนต่างผ่านระบบออนไลน์
- รับ Audit Report รูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ เมื่อทุกขั้นตอนเรียบร้อย ผู้ประกอบการจะได้รับ Audit Report ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ เพื่อใช้เป็นเอกสารประกอบการยื่นขอเลขสถานที่ผลิตอาหาร หรือใบอนุญาตผลิตอาหารต่อไป
การขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร
หลังจากผ่านการตรวจประเมิน GMP และได้รับ Audit Report แล้ว ผู้ประกอบการจึงจะสามารถยื่นขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหารได้
กรณีสถานที่ผลิตอาหารที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน
ให้ยื่นคำขอรับ “เลขสถานที่ผลิตอาหาร” ผ่านแบบ สบ.1 ผ่านระบบ e-Submission เลขสถานที่ผลิตอาหารนี้ จะใช้สำหรับประกอบการยื่นขอเลข อย. ของผลิตภัณฑ์อาหารในลำดับต่อไป
กรณีสถานที่ผลิตอาหารที่เข้าข่ายโรงงาน
ให้ยื่นคำขออนุญาตตั้งโรงงานผลิตอาหาร ผ่านแบบ อ.1 ผ่านระบบ e-Submission โดยจะต้องชำระทั้ง ค่าคำขอ ค่าธรรมเนียมใบอนุญาตผลิตอาหาร ตามอัตราที่กฎหมายกำหนด
ค่าใช้จ่ายในการตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารเท่าไหร่
ค่าใช้จ่ายเบื้องต้นในการยื่นขอตรวจประเมินสถานที่ผลิตอาหารผ่านระบบ e-Submission อยู่ที่ 3,000 บาท ซึ่งเป็นค่าคำขอตรวจประเมินเบื้องต้นอย่างไรก็ตาม หากสถานที่ผลิตมีขนาดใหญ่ มีหลายกระบวนการผลิต หรือมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมจากการตรวจประเมินจริง อาจมีค่าธรรมเนียมส่วนต่างเพิ่มเติมตามที่ อย. กำหนด
ค่าคำขอใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารเท่าไหร่
ค่าคำขอและค่าธรรมเนียมเกี่ยวกับสถานที่ผลิตอาหาร จะขึ้นอยู่กับประเภทของสถานที่ผลิตอาหาร และประเภทใบอนุญาตที่ยื่นขอ เช่น สถานที่ผลิตอาหารที่ไม่เข้าข่ายโรงงาน โรงงานผลิตอาหาร ประเภทอาหารที่ผลิต ขนาดกิจการ
การขอ อย. สถานที่ผลิตอาหาร ไม่ใช่แค่การยื่นเอกสาร แต่เป็นกระบวนการตรวจสอบมาตรฐานสถานที่ผลิตอาหารทั้งหมด ตั้งแต่ระบบ GMP สุขลักษณะโรงงาน เอกสารประกอบ ไปจนถึงการตรวจประเมินจริง หากเตรียมความพร้อมตั้งแต่ต้น ก็จะช่วยลดเวลา ลดค่าใช้จ่าย และเพิ่มโอกาสผ่านการอนุญาตได้ง่ายขึ้น
หากคุณกำลังเริ่มต้นธุรกิจอาหาร และไม่แน่ใจว่าสถานที่ผลิตของตัวเองเข้าข่ายแบบไหน ต้องเตรียมเอกสารอะไร หรือควรเริ่มจากตรงไหน Livilution พร้อมช่วยดูแลตั้งแต่การวางระบบ GMP การเตรียมเอกสาร ไปจนถึงการยื่นขออนุญาตผ่านระบบ e-Submission เพียงกรอกข้อมูลเพื่อให้ทีมงานติดต่อกลับ หรือ Add LINE: @liviconsult ปรึกษาฟรี
