สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) คืออะไร ใครมีสิทธิยื่นขอ ต้องยื่นอะไร และใช้ชื่อ GI ผิดมีโทษอย่างไร

สรุปสั้น: สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI (Geographical Indication) คือชื่อ สัญลักษณ์ หรือสิ่งอื่นที่ใช้เรียกหรือแทนแหล่งภูมิศาสตร์ และบอกได้ว่าสินค้าที่มาจากแหล่งนั้นมีคุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะเฉพาะเพราะแหล่งภูมิศาสตร์นั้น ในไทยคุ้มครองตามพระราชบัญญัติคุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ พ.ศ. 2546 ซึ่งกำหนดว่าใครยื่นขอได้ ต้องยื่นอะไร และใครมีสิทธิใช้ชื่อ GI ที่ขึ้นทะเบียนแล้ว

บทความนี้สรุปจากตัวบทกฎหมายที่กรมทรัพย์สินทางปัญญาเผยแพร่ เหมาะกับกลุ่มเกษตรกร วิสาหกิจชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และเจ้าของแบรนด์ที่ใช้ชื่อพื้นที่บนสินค้า

สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) คืออะไร

มาตรา 3 ของพระราชบัญญัติฯ ให้ความหมายไว้ 3 คำสำคัญ

หัวใจของสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์จึงอยู่ที่ความเชื่อมโยงระหว่างแหล่งที่มาของสินค้ากับคุณภาพ ไม่ใช่แค่ชื่อจังหวัดหรือชื่ออำเภอที่ติดอยู่บนบรรจุภัณฑ์ ผู้ขอต้องอธิบายได้ว่าดิน น้ำ ภูมิอากาศ หรือวิธีผลิตและภูมิปัญญาท้องถิ่นของคนในพื้นที่ทำให้สินค้าต่างจากแหล่งอื่นอย่างไร สำหรับผู้บริโภค สินค้า GI จึงเป็นสัญญาณว่าสินค้ามาจากแหล่งกำเนิดที่ระบุจริงและผลิตตามเงื่อนไขที่ขึ้นทะเบียนไว้

GI ต่างจากเครื่องหมายการค้าอย่างไร

ในทางปฏิบัติ ผู้ผลิตในพื้นที่ GI มักใช้ทั้งสองอย่างคู่กัน คือใช้ชื่อ GI บอกแหล่งที่มา และจดเครื่องหมายการค้าของตัวเองเพื่อสร้างแบรนด์ อ่านพื้นฐานเพิ่มเติมได้ที่ เครื่องหมายการค้าคืออะไร และ เครื่องหมายการค้า ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร ต่างกันอย่างไร

ชื่อแบบไหนขึ้นทะเบียน GI ไม่ได้

มาตรา 5 กำหนดว่าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ที่จะขอขึ้นทะเบียนต้องไม่มีลักษณะดังนี้

• เป็นชื่อสามัญของสินค้าที่ใช้เรียกกันทั่วไปแล้ว จนไม่บ่งบอกแหล่งภูมิศาสตร์อีกต่อไป
• ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน หรือนโยบายแห่งรัฐ

สำหรับ GI ของต่างประเทศ มาตรา 6 กำหนดว่าต้องได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายของประเทศนั้น และยังใช้อย่างต่อเนื่องจนถึงวันยื่นคำขอในไทย

ใครมีสิทธิยื่นขอขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

GI ไม่ใช่สิทธิที่บุคคลใดยื่นขอเป็นเจ้าของได้ตามใจ มาตรา 7 กำหนดผู้มีสิทธิยื่นคำขอไว้ 3 กลุ่ม

1. ส่วนราชการ หน่วยงานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือราชการส่วนท้องถิ่น ที่มีเขตรับผิดชอบครอบคลุมแหล่งภูมิศาสตร์ของสินค้านั้น
2. บุคคลธรรมดา กลุ่มบุคคล หรือนิติบุคคล ที่ประกอบการค้าเกี่ยวกับสินค้านั้นและมีถิ่นที่อยู่ในแหล่งภูมิศาสตร์ดังกล่าว
3. กลุ่มผู้บริโภคหรือองค์กรผู้บริโภคของสินค้านั้น

ในหลายพื้นที่ การยื่นขอขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์มักทำผ่านจังหวัดหรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นร่วมกับกลุ่มผู้ผลิต เพราะต้องรวบรวมข้อมูลของทั้งพื้นที่ ไม่ใช่ของผู้ผลิตรายเดียว

คำขอขึ้นทะเบียน GI ต้องมีอะไร

มาตรา 10 กำหนดให้คำขออย่างน้อยต้องมีรายการต่อไปนี้ และรายละเอียดอื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวง

• คุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะของสินค้า ที่เกี่ยวข้องกับแหล่งภูมิศาสตร์
• แหล่งภูมิศาสตร์ของสินค้า ขอบเขตพื้นที่ที่ชัดเจน
• รายละเอียดอื่นตามกฎกระทรวง เช่น ข้อมูลการผลิตและการควบคุมให้สินค้าคงคุณภาพ

สิ่งที่ควรเตรียมในทางปฏิบัติคือ ประวัติความเป็นมาของสินค้า หลักฐานชื่อเสียงในตลาด ลักษณะทางกายภาพหรือรสชาติที่วัดได้ วิธีปลูกหรือผลิตที่เป็นของพื้นที่ แผนที่ขอบเขตพื้นที่ และกลไกตรวจสอบควบคุมว่าผู้ใช้ GI ยังผลิตตามมาตรฐานที่ยื่นไว้

ขั้นตอนหลังยื่นคำขอ

1. ตรวจสอบคำขอ พนักงานเจ้าหน้าที่ตรวจสอบคำขอและเสนอความเห็นต่อนายทะเบียน และอาจเรียกผู้ขอมาชี้แจงหรือส่งเรื่องให้ผู้เชี่ยวชาญให้ความเห็น (มาตรา 11 และ 12)
2. ยกคำขอหากไม่เป็นไปตามหลักเกณฑ์ นายทะเบียนสั่งยกคำขอที่ไม่เป็นไปตามมาตรา 5 ถึงมาตรา 10 และผู้ยื่นมีสิทธิอุทธรณ์ต่อคณะกรรมการ (มาตรา 13)
3. ประกาศโฆษณา หากเห็นควรให้ขึ้นทะเบียน โดยมีเงื่อนไขหรือไม่มีเงื่อนไข นายทะเบียนจะสั่งประกาศโฆษณา (มาตรา 15)
4. ยื่นคัดค้าน ผู้มีส่วนได้เสียคัดค้านคำขอได้ภายในกรอบที่กฎหมายกำหนด (มาตรา 16)
5. รับจดทะเบียน เมื่อไม่มีการคัดค้าน หรือคำคัดค้านได้รับการวินิจฉัยแล้ว

ค่าธรรมเนียมกำหนดไว้ในกฎกระทรวงที่ออกตามพระราชบัญญัตินี้ ควรตรวจอัตราปัจจุบันกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาก่อนยื่น

ตราสัญลักษณ์สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย

หลังสินค้าได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์แล้ว การนำตราสัญลักษณ์สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทยไปใช้บนบรรจุภัณฑ์เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งกรมทรัพย์สินทางปัญญาวางหลักไว้ในระเบียบกรมทรัพย์สินทางปัญญา ว่าด้วยการอนุญาตให้ใช้ตราสัญลักษณ์สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ไทย พ.ศ. 2563 (ลงวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2563) ผู้ผลิตสินค้า GI ที่ต้องการใช้ตราสัญลักษณ์จึงควรตรวจเงื่อนไขในระเบียบฉบับนี้ และขออนุญาตให้ถูกต้องก่อนพิมพ์บรรจุภัณฑ์

ตราสัญลักษณ์ช่วยให้ผู้บริโภคเห็นได้ทันทีว่าสินค้ามาจากแหล่งภูมิศาสตร์ที่ขึ้นทะเบียนไว้ และช่วยส่งเสริมการขายสินค้าของท้องถิ่นทั้งในประเทศและต่างประเทศ แต่การใช้ตราต้องสอดคล้องกับคุณภาพและแหล่งที่มาของสินค้าที่ยื่นไว้เสมอ

ใครใช้ชื่อ GI ได้ และใช้ผิดมีโทษอะไร

มาตรา 25 กำหนดว่าผู้ผลิตสินค้าในแหล่งภูมิศาสตร์ที่ขึ้นทะเบียนไว้ และผู้ประกอบการค้าเกี่ยวกับสินค้านั้น มีสิทธิใช้สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ตามเงื่อนไขที่นายทะเบียนกำหนด หากใช้โดยไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไข นายทะเบียนอาจสั่งระงับการใช้ได้ตามมาตรา 26

มาตรา 27 ห้ามใช้ GI ในลักษณะต่อไปนี้

• ทำให้หลงเชื่อว่าสินค้ามาจากแหล่งภูมิศาสตร์นั้น ทั้งที่ไม่ได้มาจากแหล่งนั้น
• ทำให้สับสนหรือหลงผิดในแหล่งภูมิศาสตร์ คุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะของสินค้า จนเสียหายต่อผู้ประกอบการค้ารายอื่น

มาตรา 27 วรรคสองยกเว้นการกระทำที่เกิดขึ้นก่อนวันขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ นอกจากนี้มาตรา 28 ให้อำนาจรัฐมนตรีประกาศสินค้าบางชนิดเป็นสินค้าพิเศษที่ได้รับความคุ้มครองเข้มขึ้น คือห้ามใช้ชื่อ GI กับสินค้าที่ไม่ได้มาจากแหล่งนั้น แม้จะใช้คำว่า “ชนิด” “ประเภท” “แบบ” หรือคำทำนองเดียวกัน ประกอบ หรือบอกแหล่งภูมิศาสตร์ที่แท้จริงไว้แล้ว

ด้านโทษ มาตรา 39 กำหนดโทษปรับไม่เกิน 200,000 บาท สำหรับการกระทำตามมาตรา 27 และมาตรา 40 กำหนดโทษปรับไม่เกิน 200,000 บาท สำหรับการกระทำตามมาตรา 28 วรรคสอง หากผู้กระทำผิดเป็นนิติบุคคล มาตรา 42 ให้กรรมการผู้จัดการ ผู้จัดการ หรือผู้แทนนิติบุคคลต้องรับโทษด้วย เว้นแต่พิสูจน์ได้ว่าไม่ได้รู้หรือยินยอมในการกระทำผิด ผู้ขายสินค้าบนมาร์เก็ตเพลสจึงควรระวังการตั้งชื่อสินค้าที่อ้างชื่อพื้นที่ GI ดูประเด็นใกล้เคียงได้ใน สินค้าปลอมบนมาร์เก็ตเพลสกับเครื่องหมายการค้า

เช็กลิสต์สำหรับผู้ผลิตและเจ้าของแบรนด์

• สินค้ามีคุณภาพหรือชื่อเสียงที่อธิบายได้ว่ามาจากพื้นที่จริงหรือไม่
• ชื่อที่จะใช้ยังไม่กลายเป็นชื่อสามัญของสินค้า
• มีหน่วยงานรัฐ ราชการส่วนท้องถิ่น หรือกลุ่มผู้ผลิตในพื้นที่ที่จะเป็นผู้ยื่นขอขึ้นทะเบียนตามมาตรา 7
• กำหนดขอบเขตพื้นที่และวิธีผลิตที่สมาชิกทุกรายยอมรับ
• วางระบบตรวจสอบควบคุมเพื่อรักษาคุณภาพหลังได้รับขึ้นทะเบียน
• จดเครื่องหมายการค้าของแบรนด์ตัวเองแยกต่างหาก และตรวจสอบเครื่องหมายก่อนยื่น ดู วิธีสืบค้นเครื่องหมายการค้า

คำถามที่พบบ่อย

GI คืออะไร

GI ย่อมาจาก Geographical Indication หรือสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ คือชื่อ สัญลักษณ์ หรือสิ่งอื่นที่แทนแหล่งภูมิศาสตร์ และบ่งบอกว่าสินค้าจากแหล่งนั้นมีคุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะเฉพาะของพื้นที่

บริษัทเอกชนยื่นขอ GI ได้ไหม

ได้ ถ้าเป็นนิติบุคคลที่ประกอบการค้าเกี่ยวกับสินค้านั้นและมีถิ่นที่อยู่ในแหล่งภูมิศาสตร์ตามมาตรา 7 แต่สิทธิใช้ GI เป็นของผู้ผลิตและผู้ค้าที่ทำตามเงื่อนไข ไม่ใช่ของผู้ยื่นแต่เพียงผู้เดียว

จด GI แล้วต้องจดเครื่องหมายการค้าอีกไหม

ควรจด เพราะ GI บอกแหล่งที่มาซึ่งผู้ผลิตหลายรายในพื้นที่ใช้ร่วมกัน ส่วนเครื่องหมายการค้าช่วยแยกแบรนด์ของคุณออกจากผู้ผลิตรายอื่นในพื้นที่เดียวกัน

สินค้าเกษตรเท่านั้นหรือที่ขอ GI ได้

ไม่ใช่ กฎหมายนิยามสินค้าให้รวมสินค้าเกษตรกรรม หัตถกรรม และอุตสาหกรรม หากมีความเชื่อมโยงระหว่างคุณภาพกับแหล่งภูมิศาสตร์

ใช้ชื่อ GI กับสินค้าที่ไม่ได้มาจากพื้นที่มีโทษอะไร

การใช้ที่ทำให้หลงเชื่อเรื่องแหล่งที่มาเข้าข่ายมาตรา 27 และมีโทษปรับไม่เกิน 200,000 บาทตามมาตรา 39 ถ้าเป็นสินค้าเฉพาะอย่างที่ประกาศตามมาตรา 28 ก็มีโทษปรับไม่เกิน 200,000 บาทตามมาตรา 40

ให้ Livilution ช่วยวางแผนทรัพย์สินทางปัญญาของแบรนด์

Livilution Consult มีประสบการณ์ 6 ปี ในงานจดทะเบียนธุรกิจและเครื่องหมายการค้า เราช่วยตรวจชื่อแบรนด์ สืบค้นเครื่องหมาย เตรียมคำขอ และวางแผนใช้ชื่อพื้นที่บนบรรจุภัณฑ์ให้ไม่ขัดกับ GI ถ้าสินค้าเป็นอาหารหรือของฝากที่ต้องมีเลข อย. ด้วย ดู บริการขอ อย. อาหาร

ส่งชื่อสินค้าและพื้นที่ผลิตมาให้เราช่วยประเมินเบื้องต้น ผ่าน แบบฟอร์มติดต่อ หรือ LINE @liviconsult หรือโทร 098-525-4415

แหล่งอ้างอิง

• พระราชบัญญัติคุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ พ.ศ. 2546 (ไฟล์ของกรมทรัพย์สินทางปัญญา): ipthailand.go.th
• กรมทรัพย์สินทางปัญญา หน้ากฎหมายสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์: ipthailand.go.th

ข้อมูล ณ วันที่ 3 พฤศจิกายน 2569 บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายเฉพาะกรณี